Thiếu tướng Tô Ký (SN 5/9/2019) trong một gia đình nông dân nghèo giàu truyền thống yêu nước ở làng Bình Lý, còn gọi là Bình Lái, xã Bình Mỹ, huyện Củ Chi.
Năm 13 tuổi, đồng chí đã cùng cha hoạt động cách mạng ở địa phương, làm liên lạc, đưa chuyển tài liệu phục vụ công tác bí mật…
Tháng 4/1937, đồng chí được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương khi tròn 18 tuổi.
Trong công tác, đồng chí lập nhiều thành tích, được đề bạt làm Huyện ủy viên năm 1939. Khi đi rải truyền đơn chống thực dân Pháp, đồng chí bị địch bắt, giam ở khám lớn Sài Gòn.
Năm 1940, cha đồng chí là cụ Tô Nếp tích cực tham gia trong cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ ở vùng 18 thôn Vườn Trầu, bị thực dân Pháp lùng bắt, giam ở khám lớn Sài Gòn rồi đưa về bốt Catinat. Tận mắt chứng kiến cha mình và các đồng chí khác bị địch tra tấn dã man ngay trong phòng hỏi cung, Tô Ký căm hận và thể sẽ trả nợ nước, thù nhà.
Năm 1941, đồng chí đau đớn và căm phẫn nghe tin cha cùng 800 đồng chí cách mạng bị giặc Pháp xỏ dây kẽm gai xuyên vào lòng bàn tay, xâu thành một đoàn người dài rồi dẫn xuống 4 xà lan, bí mật kéo ra sông Sài Gòn rồi nhấn chìm.
Tháng 3/1941, đồng chí Tô Ký, Trần Văn Giàu cùng đồng đội vượt ngục thành công, trốn vào rừng ở gần khu nhà người Mạ an toàn, được bà con che chở. Đồng chí Tô Ký tìm đường về lại quê nhà, tiếp tục hoạt động cách mạng.
Năm 1943, đồng chí bị giặc Pháp và tay sai bắt giam lần thứ hai, khi 24 tuổi, đưa lên nhà giam Bà Rá, thuộc Phước Long, tỉnh Bình Phước, miền Đông Nam Bộ.
Ở trong tù, đồng chí Tô Ký được cán bộ cách mạng tuyền truyền về chủ nghĩa Mác – Lênin. Ngày 09/3/1945, quân Nhật đảo chính Pháp, đồng chí và đồng đội thoát ngục (lần 2) về lại tỉnh Gia Định. Đồng chí được giới thiệu tham gia vào Ban Thường vụ Tỉnh ủy Gia Định (Tỉnh ủy Giải phóng), phụ trách quân sự và tham gia khởi nghĩa ở Gia Định, tham gia Ban Cán sự liên tỉnh miền Đông Nam Bộ, tham gia giành chính quyền về tay cách mạng ở Hóc Môn.
Thiếu tướng Tô Ký
Năm 1946, đồng chí thành lập bộ đội Tô Ký, lực lượng vũ trang Chi đội 12 – Gia Định (Trung đoàn 312) khoảng 2.000 người, đồng chí làm Chi đội trưởng (Khu 7), Trung đoàn trưởng Trung đoàn 312…
Sau đó, đồng chí tiếp tục chỉ huy đơn vị đánh thực dân Pháp lập nhiêu chiến công hiển hách. Lúc này có nhiêu giáo phải đang phải lập ra đội vũ trang tranh giành ảnh hưởng và không rõ mục đích chống giặc Pháp.
Để tạo nên sức mạnh tổng hợp theo sự chỉ đạo của Trung ương và Xứ ủy, Tướng Nguyễn Bình đã cùng đồng chí Tô Ký, Trần Văn Trà, hợp nhất lực lượng quân sự Quân khu 7, lực lượng giải phóng quân Nam Bộ vào Quân đội nhân dân Việt Nam.
Với nhiều thắng lợi trong chỉ huy chiến đấu, đồng chí được cấp trên tín nhiệm phân công Tâm Tư lệnh Đặc khu Sài Gòn – Chợ Lớn, Thường vụ Khu ủy, rải Phó Tư lệnh Quân khu 7, Tỉnh đội trưởng rồi Bí thư Tỉnh uỷ Gia Định. Thực hiện Hiệp định Giơnevơ (năm 1954), đồng chí Tô Ký tập kết ra miền Bắc và được phân công 1 Trưởng Ban chuyển quân. Chủ nhiệm Phòng Cung cấp các năm 1954-1955.
Thời gian ở miền Bắc, đồng chí tiếp tục được giao nhiệm vụ Chính ủy rồi Tư lệnh Sư đoàn 338, Giám đốc Học viện Chính trị trung cao cấp Quân đội nhân dân Việt Nam (1957-1960).
Đồng chí được thăng quân hàm Thiếu tướng năm 1961. Đồng chí đã có nhiều hoạt động sáng tạo trong xây dựng, chỉ huy bộ đội, đến năm 1964 được bổ nhiệm giữ chức Chánh án Tòa án quân sự Trung ương, Phó Chánh án Tòa án nhân dân tối cao trong giai đoạn từ năm 1956 đến tháng 5/1967.
Tháng 6/1967 đến năm 1974, đồng chí được bổ nhiệm giữ chức Chính ủy, Bí thư Quân khu ủy Quân khu Hữu ngạn, Quân khu 3 kiêm chỉ huy quân đội làm kinh tế, góp công to lớn trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, xây dựng 7 nông trường quân đội làm kinh tế thành công như công trình thủy lợi Bắc Hưng Hải, đắp đê Mai Lâm, đắp đê Chương Mỹ…
Sau ngày 30/4/1975, đồng chí tiếp tục đảm nhiệm chức vụ Tư lệnh kiêm Chính ủy Quân khu 3. Đến tháng 12/1978, đồng chí chuyển ngành sang lĩnh vực kinh tế, làm đại diện cho Bộ trưởng phụ trách Cục Dầu khí phía Nam.
Ngày 17/2/1999, đồng chí đột ngột từ trần, hưởng thọ 80 tuổi. Thiếu tướng Tô Ký được Nhà nước tặng thưởng: 2 Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Quân công hạng Nhất, Huân chương Chiên công hạng Nhì, Huân chương Chiến thắng hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến hạng Nhất và nhiều huân, huy chương khác.
Ngày 23/2/2010, đồng chí được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. HĐND TP.HCM đã quyết định đặt tên Tô Ký cho một con đường ở quận 12 và huyện Hóc Môn. Ngoài ra, ở Rạch Giá, tỉnh Kiên Giang cũng có đường mang tên Tô Ký.
Liên Liên (ghi chép)
